rvitinn

Frenkjarar, saga trleysis Bandarkjunum

Klrai ess bk bstaaferinni um daginn og skrifai megni af essari bloggfrslu sama tma, kom mr bara ekki a klra frsluna.

Bkin Freethinkers, a history of American secularism eftir Susan Jacoby (wikipedia) er afskaplega g.

Frenkjarar er dlti opi hugtak, meal eirra voru harir trleysingja en einnig flk sem ahylltist einhverja tr ri mtt n tenginga vi trarbrg. Meal frenkjara voru t.d. margir deistar. Flki tti a sameiginlegt a lta ekki kennivaldi trarrita (jafnvel trmenn) og barist fyrir skoana og mlfrelsi.

Bkin fjallar ansi knppu mli um hrif frenkjara frelsis- og framfarahreyfingar Bandarkjunum. Hvernig frenkjarar voru berandi hreyfingum sem brust fyrir rttindum minnihlutahpa en voru eiginlega skrifair r sgunni.

Feminstinn Elizabeth Cady Stanton er gott dmi um etta en hn var forsvari kvenna sem brust fyrir kvenrttindum ntjndu ld auk ess a vera trleysingi, bk hennar Womens Bible vakti hneykslan. a var ekki fyrr en miri tuttugustu ld sem a Stanton var aftur sett sinn stall.

Kristnir hafa stundum vilja eigna sr barttuna gegn rlahaldi en a er ljst a kristnir voru ar bum megin vi bori. eir sem brust fyrir rlahaldi voru nr alfari kristnir mean frenkjarar voru (nnast) allir hpnum sem barist gegn v.

Their influence and stature may have been independent of their ideas about religion, but their popularity stemmed from views which did involve their ideas about religion. This is a key point in Jacoby's argument: over and over, prominent figures in social or political movements owed their ideas to secular, skeptical, anti-religious, or just religiously unorthodox opinions.

Robert Ingersoll fr nokku plss bkinni. Hann var afskaplega frgur, feraist vtt og breitt um Bandarkin og flutti fyrirlestra um trml. Iulega var uppselt fyrirlestra Ingersoll og flk feraist oft langar leiir til a hlusta hann. Fjlmilar fjlluum um og lstu ngju fundargesta margir vru sammla frummlanda.

Margir telja a ef ekki vri fyrir trleysi hans hefi Ingersoll rugglega n miklum frama innan stjrnsslu Bandarkjanna. Ingersoll var af sumum lkt vi Voltaire en rtt fyrir a hefur nafn hans nnast gleymst. fyrra kom bkin Andlegt sjlfsti sem inniheldur greinar eftir Ingersoll t, g mli me henni. Fst betri bkabum.

a er afar frlegt a lesa um samband rkis og kirkju Bandarkjunum. essi veggur sem tti a vera ar milli tti ekki a vera ljs lna. a er ekki rtt a tala um raunverulegan askilna BNA, srstaklega t Bush yngri. v er a mnu mati tmt bull a vsa til Bandarkjanna sem dmis um a sem getur gerst ef engin rkiskirkja er til staar. Sustu ratugi hefur samband rkis og kristni stundum veri afskaplega sterk BNA.

Fyrstu forsetar Bandarkjanna vsuu ekki sfellt til Gvus, a er seinni tma fyrirbri. "In God we trust" var ekki mott fyrr en kalda strinu, ur var a E pluribus unum. Kalda stri var kjri tkifri til a auka fordma gegn trleysingjum sem voru tengdir hinum gvulausu Sovtrkjum, gvulausir kommnistar voru gerir brottrkir strum stl. a m segja a me v hafi trleysingjar og frenkjarar veri gjrsamlega aggair niur.

Stjrnarskr Bandarkjanna mlir algjrlega fyrir a rki skuli engin afskipti hafa af trarbrgum en arlendir trarnttarar hafa t barist vi a komast hj v me gum rangri. Bush seinni toppai allt og v miur virist Obama lti tla a gera til a breyta v.

a er frlegt a hpunktur frenkjarahreyfingarinnar Bandarkjunum var ur en tvarpi kom til sgunnar. Fyrirlestrar, bka- og blaaskrif voru vettvangur frenkjara en egar tvarpi kom til sgunnar, me kostun strfyrirtkja sem ekki vildu kenna sig vi gvuleysi, m segja a snileiki frenkjara hafi minnka mean plssi sem trmenn fengu strjkst. Skyndilega voru trarnttarar komnir inn stofu um ll Bandarkin. a er svo ekki raun fyrr en interneti kemur til sgunnar a frenkjarar lifna aftur vi a einhverju viti.

Um essar mundir er miki rtt um nja trleysi og nju trleysingjana. Sumir velta v fyrir sr af hverju a er a vakna. g held a hin raunverulega spurning s af hverju trleysi agnai. essi bk svarar v a hluta. a heyrist ekkert frenkjurum langan tma vegna ess a a borgai sig ekki a tala. a er alveg ljst a eir voru til staar og studdu ll alvru framfaraml BNA 20. ldinni stri gegn haldssmum kristnum flum.

N.b. essari frslu blanda g saman efni bkarinnar og mnum hugleiingum eftir lesturinn.

Secularism ir ekki trleysi en mr fannst etta henta. Hvernig a a a? Veraldarhyggja er frekar natralismi snist mr.

bkur efahyggja
Athugasemdir

Haukur - 23/07/09 13:37 #

a er athyglisvert a leita a 'Ingersoll' timarit.is - hans er mjg oft geti Vesturheimsblunum Heimskringlu og Lgbergi en einnig alloft blum gefnum t slandi.

li Gneisti - 23/07/09 14:34 #

J, hann var ekkt nafn hrna frameftir 20. ldinni eftir essu a dma. Morgunblai birtir til a mynda sama brandarann/flkkusguna um hann me 32 ra fresti. Annars er svolti bggandi a egar lur koma upp einhverjar fjandans bvlaauglsingar ea eitthva lka me heitinu Ingersoll.

Steindr J. Erlingssin - 23/07/09 14:36 #

Traur einstaklingur getur ahyllst "secularism" enda felur hugtaki bara sr askilna rkis og kirkju.

Matti - 23/07/09 14:38 #

Askilnaarsinni er samt vont or essu samhengi :-) tli vi verum ekki bara a tala um " sem vilja askilna rkis og kirkju". etta ekki einu sinni vi um alla trlausa einstaklinga.

Gunnar J Briem - 23/07/09 16:04 #

Orabk Arnar og rlygs ir secularism sem "veraldarhyggja" ea "frhyggja". g sting upp "jarbindihyggja" v rkisvaldi a vera jarbundi. :-)

Halldr E - 23/07/09 17:15 #

g held a a s of mikil einfldun a tengja "secularism" einvrungu vi askilna rkis og kirkju. Hr er frekar um a ra brotthvarf trarlegs valds r opinberi kvaranatku.

annig er askilnaur rkis og kirkju greinilegur BNA, en trarlegt vald hefur grarleg hrif egar kemur a opinberri kvaranatku. a m fra rk fyrir v a essu s fugt fari Danmrku svo dmi s teki.

Steindr J. Erlingssin - 23/07/09 17:46 #

Halldr, me askilnai rkis og kirkju tti g vi "brotthvarf trarlegs valds r opinberi kvaranatku". g var ekki ngu nkvmur oralagi.

Legopanda - 26/07/09 16:55 #

Hljmar eins og mjg hugaver bk. g hef haft huga v a glugga hana san g heyri vital vi hfundinn ttinum Freethought Radio.

Mr hefur ,,veraldlegur" tt gtis ing secular, a ,,veraldarhyggju" tengi maur einhvernvegin vi efnishyggju. Kannski er a samt besta ori (jarbindihyggja finnst mr eiga heima jarfri :P).